Najczęstsze błędy początkujących w malarstwie olejnym i jak można je korygować
Zaktualizowano: 26 wrz
Malarstwo olejne daje dużą swobodę pracy, ale na początku właśnie ta swoboda potrafi sprawiać trudność. Farba długo pozostaje mokra, kolory można wielokrotnie mieszać, a namalowany fragment poprawiać jeszcze długo po jego wykonaniu. Początkujący szybko odkrywają jednak, że kolejne poprawki nie zawsze prowadzą do lepszego efektu.
Podczas nauki wiele problemów powtarza się niezależnie od tego, czy ktoś wcześniej rysował, malował akrylem, czy po raz pierwszy pracuje z farbami. Najważniejsze jest rozpoznanie, z czego wynika błąd. Nie każda nieudana plama oznacza brak umiejętności – czasem przyczyną jest zbyt duża ilość medium, niewłaściwa kolejność pracy albo próba dopracowania szczegółów, zanim powstanie podstawowa konstrukcja obrazu.
Zbyt szybkie przechodzenie do szczegółów
Jednym z pierwszych odruchów jest skupienie się na najbardziej interesującym fragmencie motywu. W portrecie mogą to być oczy, w martwej naturze refleks na szkle, a w pejzażu pojedyncze gałęzie. Problem pojawia się wtedy, gdy szczegół jest dopracowany, ale cała forma ma niewłaściwe proporcje.
Dlatego przed detalem warto ustalić większe elementy: położenie obiektów, ich wzajemne proporcje, główne kierunki oraz rozkład jasnych i ciemnych powierzchni. Na zajęciach korekta często polega właśnie na chwilowym odsunięciu uwagi od fragmentu, nad którym pracuje kursant, i spojrzeniu na całe płótno.
Dlaczego warto odchodzić od sztalugi?
Pomaga również fizyczne odejście od sztalugi. Z odległości drobne szczegóły przestają dominować i łatwiej zobaczyć, czy kompozycja oraz proporcje rzeczywiście się zgadzają.
Mieszanie zbyt wielu kolorów na płótnie
Farby olejne pozostają aktywne przez długi czas. To zaleta, gdy chcemy tworzyć płynne przejścia, ale utrudnienie, kiedy każdą kolejną barwę zaczynamy mieszać bezpośrednio z poprzednią. Po pewnym czasie kolory tracą czystość, a obraz może stać się szary lub brunatny.
Początkujący nieraz próbują naprawić sytuację, dokładając jeszcze więcej farby. Zwykle tylko pogłębia to problem.
Jak zachować czystość koloru?
Lepszym rozwiązaniem jest świadome mieszanie barw na palecie i obserwowanie, co rzeczywiście dzieje się po połączeniu konkretnych pigmentów. Jeżeli fragment obrazu jest już mocno przemieszany, czasami warto pozostawić go do przeschnięcia zamiast bez końca ingerować w mokrą warstwę.
Nauka malarstwa olejnego obejmuje również umiejętność rozpoznania momentu, w którym trzeba przestać poprawiać.
Za dużo rozpuszczalnika lub medium
Pytanie o to, ile medium używać, pojawia się bardzo szybko podczas pierwszych prób. Początkujący mogą traktować rozpuszczalnik podobnie jak wodę przy farbach wodnych i dodawać go za każdym razem, gdy chcą uzyskać łatwiejsze prowadzenie pędzla.
Farba staje się wtedy nadmiernie rozcieńczona, może słabo kryć i zachowywać się inaczej, niż oczekuje malujący. Z drugiej strony nadmiar oleistego medium może powodować, że powierzchnia będzie zbyt śliska.
Jak nauczyć się kontrolować konsystencję farby?
Nie chodzi o zapamiętanie jednej idealnej proporcji dla każdego obrazu. Ważniejsze jest zrozumienie funkcji używanego dodatku i obserwowanie konsystencji farby.
Na początku dobrze ograniczyć liczbę materiałów. Prosty zestaw pozwala łatwiej ocenić, czy problem wynika z techniki nakładania farby, jej ilości czy zastosowanego medium.
Ciągłe poprawianie tego samego miejsca
Długi czas schnięcia zachęca do korekt. Możliwość poprawienia kształtu lub koloru jest ogromną zaletą oleju, dopóki poprawianie nie zmienia się w wielokrotne rozcieranie tego samego fragmentu.
Po kilku ingerencjach wcześniejsze warstwy zaczynają łączyć się z nowymi. Krawędzie tracą charakter, kolor robi się nieczytelny, a kursant próbuje odzyskać pierwotny efekt kolejnymi pociągnięciami.
Kiedy lepiej przestać poprawiać obraz?
W takim momencie dobra korekta może polegać na pozostawieniu obrazu w spokoju. Po przeschnięciu powierzchni łatwiej ponownie zbudować potrzebny kolor lub formę.
Umiejętność pracy etapami jest w malarstwie olejnym równie istotna jak samo posługiwanie się pędzlem.
Malowanie koloru bez obserwowania wartości
Osoba początkująca może bardzo długo szukać odpowiedniego odcienia, podczas gdy rzeczywistym problemem jest jego jasność. Kolor może być zbliżony do obserwowanego, ale jeżeli jest zdecydowanie za jasny lub za ciemny, forma nadal nie będzie przekonująca.
Najpierw światło i cień, później subtelności koloru
Dobrym ćwiczeniem jest regularne porównywanie wartości. Gdzie znajduje się najciemniejszy fragment? Które powierzchnie są naprawdę jasne? Czy półton nie został przypadkiem rozjaśniony do poziomu światła?
Dopiero na takiej konstrukcji łatwiej świadomie rozwijać temperaturę i nasycenie kolorów. Szczególnie podczas malowania brył, twarzy czy martwej natury poprawne relacje światła i cienia potrafią zrobić więcej dla przestrzenności obrazu niż bardzo precyzyjnie dobrany odcień.
Używanie jednego pędzla do niemal wszystkiego
Jeden ulubiony pędzel szybko staje się wygodny, ale może również ograniczać sposób malowania. Duża powierzchnia wykonywana małym pędzlem zaczyna składać się z wielu przypadkowych śladów, natomiast zbyt duży pędzel utrudnia kontrolowanie niewielkich korekt.
Wielkość pędzla powinna odpowiadać zadaniu
Dobór narzędzia powinien wynikać z zadania. Większe pędzle pomagają budować duże masy i ograniczają pokusę przedwczesnego wchodzenia w detal. Mniejsze przydają się wtedy, gdy konstrukcja obrazu jest już ustalona.
Znaczenie ma też czystość pędzla. Jeśli na włosiu pozostają resztki poprzednich mieszanek, świeżo przygotowany kolor może zmienić się już podczas pierwszego pociągnięcia.
Brak wyraźnej kolejności pracy nad obrazem
Początkujący nieraz traktują obraz jako zbiór fragmentów, które należy kolejno „skończyć”. Najpierw jeden przedmiot, później drugi, potem tło. W efekcie poszczególne części mogą wyglądać poprawnie osobno, ale nie tworzą spójnej całości.
Od ogólnej konstrukcji do szczegółu
Skuteczniejsza nauka polega na przechodzeniu od ogółu do szczegółu. Najpierw sprawdzamy kompozycję i proporcje, następnie duże relacje tonalne i kolorystyczne, później modelujemy formę, a dopiero wtedy zajmujemy się detalami oraz akcentami.
Nie oznacza to jednej obowiązkowej recepty na każdy obraz. Taka kolejność daje jednak początkującemu punkty kontrolne. Jeżeli coś przestaje działać, łatwiej ustalić, na którym etapie pojawił się problem.
Dlaczego korekta błędu nie zawsze oznacza jego zamalowanie?
Podczas nauki malarstwa istotne jest nie tylko usuwanie błędów, ale przede wszystkim uczenie się ich rozpoznawania. Instruktor nie musi od razu pokazywać, jak „naprawić” konkretny fragment. Czasem bardziej rozwijające jest porównanie proporcji, wskazanie różnicy wartości albo zadanie pytania o temperaturę koloru.
Samodzielne zauważanie błędów jest częścią nauki
Z czasem kursant zaczyna wykonywać takie kontrole samodzielnie. Patrzy na obraz z większej odległości, porównuje elementy zamiast oceniać je osobno, częściej miesza kolor przed położeniem go na płótnie i wie, kiedy mokra powierzchnia potrzebuje czasu.
Postęp nie polega więc na tym, że błędy całkowicie znikają. Zmienia się przede wszystkim szybkość ich zauważania oraz sposób reagowania. To jedna z najważniejszych umiejętności rozwijanych podczas regularnej nauki malarstwa olejnego: nie tylko wiedzieć, jak prowadzić pędzel, lecz również rozumieć, dlaczego obraz w danym momencie nie wygląda tak, jak planowaliśmy, i świadomie zdecydować, co zrobić dalej.
